English
Η επέτειος της λήξης του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου επαναφέρει κάθε χρόνο ένα βαθύτερο ερώτημα: τι ακριβώς νίκησαν οι Σύμμαχοι το 1945; Τον ναζισμό ως ιδεολογία ή τη γερμανική και αξονική επιδίωξη ηγεμονίας στην Ευρώπη;
Η απάντηση της σύγχρονης κυρίαρχης αφήγησης είναι σχεδόν πάντα μονοσήμαντη: «ο αντιφασισμός νίκησε τον φασισμό».
Όμως η ιστορική πραγματικότητα είναι πολύ πιο σύνθετη. Η αριστερά, ιδιαίτερα μετά τη μεταπολίτευση, επιχείρησε να ιδεολογικοποιήσει τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, παρουσιάζοντάς τον σχεδόν αποκλειστικά ως μια ηθική και ιδεολογική αναμέτρηση ανάμεσα στη δημοκρατία και τον φασισμό. Αυτό όμως παραβλέπει ένα κρίσιμο στοιχείο:
Ο πόλεμος ήταν πρωτίστως σύγκρουση κρατών, αυτοκρατοριών και εθνικών συμφερόντων.
Η Γερμανία επεδίωκε ευρωπαϊκή κυριαρχία. Το Ηνωμένο Βασίλειο πολεμούσε για τη διατήρηση της ισορροπίας ισχύος στην ήπειρο και της δικής της αυτοκρατορικής θέσης. Η Σοβιετική Ένωση αγωνήστηκε και για την επιβίωσή της, αλλά και για την επέκταση της επιρροής της. Οι ΗΠΑ αναδείχθηκαν μέσα από τον πόλεμο σε παγκόσμια υπερδύναμη. Η Ελλάς δε, πολέμησε για την εθνική της ύπαρξη απέναντι στην εισβολή και την κατοχή.
Αν ο πόλεμος ήταν αποκλειστικά ιδεολογικός, τότε πώς εξηγείται ότι η σταλινική Σοβιετική Ένωση υπήρξε βασικός σύμμαχος των δυτικών δημοκρατιών; Ότι η Ελλάδα του Ιωάννη Μεταξά πολέμησε στο πλευρό των Συμμάχων; Ότι οι αποικιακές αυτοκρατορίες εμφανίζονταν ως υπερασπιστές της «ελευθερίας»; Και ότι οι συντηρητικοί και αντικομμουνιστικοί κύκλοι στη Βρετανία επιθυμούσαν έως και αργά συνεννόηση με τη Γερμανία απέναντι στον μπολσεβικισμό;
Η πραγματικότητα είναι ότι τα κράτη λειτουργούν πρωτίστως με βάση το συμφέρον, την ασφάλεια και την ισορροπία ισχύος. Αυτό δεν σημαίνει ότι η ιδεολογία δεν έπαιξε ρόλο. Ο ναζισμός υπήρξε πράγματι μια εγκληματική και απάνθρωπη ιδεολογία, με φυλετικό φανατισμό, ολοκληρωτισμό και πρωτοφανή βαρβαρότητα. Όμως η μεταγενέστερη μετατροπή ολόκληρου του πολέμου σε αφηρημένη «αντιφασιστική σταυροφορία» εξυπηρέτησε πρωτίστως πολιτικούς στόχους.
Μετά το 1945, η Δυτική Ευρώπη χρειαζόταν συμφιλίωση με τη μεταπολεμική Γερμανία, δημιουργία μιας νέας ευρωπαϊκής ταυτότητας, αποδυνάμωση των παλαιών εθνικών ανταγωνισμών και ένα κοινό ηθικό αφήγημα πάνω στο οποίο θα οικοδομείτο η νέα ευρωπαϊκή τάξη.
Έτσι, ο πόλεμος άρχισε να παρουσιάζεται όλο και λιγότερο ως «νίκη επί της γερμανικής ηγεμονίας» και όλο και περισσότερο ως «παγκόσμια νίκη του αντιφασισμού».
Η αριστερά υιοθέτησε με ιδιαίτερη ένταση αυτό το αφήγημα, επειδή της επέτρεπε αφενός να αποκτήσει ιστορικό και ηθικό κύρος μέσω της «αντιφασιστικής» ταυτότητας και να μεταφέρει πολιτικές συγκρούσεις του παρόντος στο πεδίο της ιστορικής μνήμης και αφετέρου να ταυτίζει συχνά κάθε μορφή πατριωτισμού, συντηρητισμού ή εθνικής αναφοράς με τον «προθάλαμο του φασισμού».
Έτσι όμως χάνεται η ιστορική πολυπλοκότητα.
Η Ελλάδα του 1940 δεν πολέμησε επειδή διεξήγαγε κάποια αφηρημένη ιδεολογική εκστρατεία. Πολέμησε επειδή δέχθηκε εισβολή. Ο ελληνικός λαός αντιστάθηκε για την Πατρίδα, την ελευθερία και την επιβίωσή του.
Αυτός είναι και ο λόγος που η εθνική μνήμη του πολέμου δεν μπορεί να περιορίζεται σε σύγχρονα ιδεολογικά σχήματα. Η θυσία των Ελλήνων δεν ανήκει σίγουρα στην αριστερά και ούτε ενδεχομένως στη δεξιά. Ανήκει στο Ελληνικό Έθνος!
