Ανησυχητική πτώση στους δημογραφικούς δείκτες και οι συνέπειες για το ασφαλιστικό σύστημα

του Κώστα Κατίκου

**Ανησυχητική είναι η κατάσταση των δημογραφικών δεικτών στη χώρα, με τις εξελίξεις να θέτουν σε διαρκή δοκιμασία το συνταξιοδοτικό σύστημα για τα επόμενα χρόνια. Σύμφωνα με τα τελευταία στοιχεία της Eurostat, που περιλαμβάνονται στις εκθέσεις της ΕΛΣΤΑΤ, ο δείκτης γήρανσης παρουσίασε απότομη αύξηση, φτάνοντας τις 182 μονάδες το 2024, σημειώνοντας άλμα σχεδόν 7 μονάδων σε σχέση με το 2023.**

Ο δείκτης γήρανσης αποτυπώνει την αναλογία των ατόμων άνω των 65 ετών σε σχέση με τους νέους έως 14 ετών. Η ραγδαία επιδείνωσή του οφείλεται στη σημαντική μείωση των γεννήσεων το 2024, οι οποίες υποχώρησαν κάτω από τις 70.000, με αποτέλεσμα να αυξηθεί η αναλογία των ηλικιωμένων.

Η αύξηση του δείκτη γήρανσης για το 2024 είναι η μεγαλύτερη που παρατηρείται τα τελευταία χρόνια, καθώς οι ετήσιες μεταβολές κυμαίνονταν συνήθως από 4 έως 5 μονάδες από το 2013 και μετά.

Το 2013, ο δείκτης βρισκόταν στο 138,5 και αυξήθηκε σταδιακά, φτάνοντας τις 155,2 μονάδες το 2018. Από το 2019 έως το 2024, η αύξηση επιταχύνεται, με τον δείκτη να ανέρχεται από 158,6 σε 182,0. Οι ετήσιες αυξήσεις κυμαίνονται από 3 έως πάνω από 6 μονάδες, υποδεικνύοντας ότι η γήρανση του πληθυσμού είναι εντεινόμενη. Συνολικά, μέσα σε έντεκα χρόνια, ο δείκτης γήρανσης έχει αυξηθεί κατά 43,5 μονάδες, δείχνοντας ότι οι ηλικιωμένοι πλέον υπερτερούν αριθμητικά των παιδιών.

Η κατάσταση αυτή, όπως καταγράφεται στο τελευταίο δελτίο της ΕΛΣΤΑΤ για τις συνθήκες διαβίωσης στην Ελλάδα (Ιανουάριος 2026), είναι εξαιρετικά ανησυχητική. Η ταχεία γήρανση του πληθυσμού και η μείωση των νεότερων γενιών δημιουργούν ένα νέο “χάσμα γενεών”, με σοβαρές συνέπειες για το ασφαλιστικό σύστημα. Καθώς οι ηλικιωμένοι αυξάνονται χωρίς επαρκή “γενιά αντικατάστασης”, οι δαπάνες για συντάξεις θα συνεχίσουν να αυξάνονται, ενώ οι εισφορές από νέους ασφαλισμένους δεν θα είναι αρκετές για την κάλυψη των αναγκών.

Αυξητική είναι επίσης η τάση του δείκτη εξάρτησης, που εκφράζει τον λόγο του μη οικονομικά ενεργού πληθυσμού (παιδιά και ηλικιωμένοι) προς τον πληθυσμό εργάσιμης ηλικίας. Από 53,2 το 2013, ο δείκτης αυξήθηκε σε 56,0 το 2018 και φτάνει το 57,4 το 2024. Αν και οι ετήσιες μεταβολές είναι σχετικά μικρές, η σταθερότητά τους είναι ανησυχητική. Από το 2013 έως το 2017, η αύξηση ήταν περίπου 0,5 μονάδες ανά έτος, ενώ μετά το 2019 η άνοδος συνεχίζεται με πιο ήπιους αλλά σταθερούς ρυθμούς. Συνολικά, σε έντεκα χρόνια, ο δείκτης εξάρτησης έχει αυξηθεί κατά 4,2 μονάδες, δείχνοντας ότι ολοένα λιγότερα άτομα εργάσιμης ηλικίας στηρίζουν έναν αυξανόμενο αριθμό εξαρτώμενων.

Η αύξηση του δείκτη εξάρτησης ασκεί πιέσεις στο ασφαλιστικό σύστημα, στην αγορά εργασίας και στα δημόσια οικονομικά, καθώς μειώνεται η αναλογία εργαζομένων προς συνταξιούχους. Παράλληλα, η εκρηκτική αύξηση του δείκτη γήρανσης αποκαλύπτει τη συρρίκνωση των νεότερων ηλικιακών ομάδων, αποτέλεσμα της χαμηλής γεννητικότητας και της μετανάστευσης νέων. Τα στοιχεία υποδεικνύουν ότι το δημογραφικό πρόβλημα της Ελλάδας δεν είναι προσωρινό, αλλά διαρθρωτικό, απαιτώντας μακροπρόθεσμες πολιτικές στήριξης της οικογένειας, ενίσχυσης της απασχόλησης και προσέλκυσης νεότερου πληθυσμού.

Χωρίς αλλαγές έως το 2030 τα όρια ηλικίας συνταξιοδότησης

Η επιδείνωση του δημογραφικού θα φέρει σίγουρα αλλαγές στις ηλικίες συνταξιοδότησης το 2029, με εφαρμογή τους από 1/1/2030, πιθανώς αυξάνοντας όλα τα όρια ηλικίας συνταξιοδότησης κατά 1 έτος.

Παρόλο που το προσδόκιμο ζωής μετά τα 65 δεν έχει αυξηθεί σημαντικά για να δικαιολογήσει άμεσες παρεμβάσεις, η σταδιακή ανάκαμψη μετά την πανδημία και η κατάσταση συναγερμού στο ασφαλιστικό λόγω δημογραφικού καθιστούν τις αλλαγές στα όρια ηλικίας αναπόφευκτες, αν και έχουν τεθεί σε αναμονή για τα επόμενα δύο-τρία χρόνια.

Οι αλλαγές αυτές συνδέονται με την αύξηση του προσδόκιμου ζωής των ατόμων άνω των 65 ετών. Η αξιολόγηση του προσδόκιμου ζωής άνω των 65 ετών γίνεται με βάση δεδομένα μιας δεκαετίας πριν από το έτος των αλλαγών, και ανάλογα με το αποτέλεσμα, θα αποφασίζεται αν και πόσο θα αυξηθούν οι ηλικίες συνταξιοδότησης.

Η τελευταία αξιολόγηση (2014-2023) έδειξε ότι το προσδόκιμο ζωής παρέμεινε σχεδόν αμετάβλητο. Στους άνδρες, διατηρήθηκε στα 18,7 έτη το 2024, ενώ στις γυναίκες αυξήθηκε ελαφρώς στα 21,9 έτη το 2024, από 21,6 έτη το 2013.

Η επόμενη αξιολόγηση προγραμματίζεται για το 2027 και δεν αναμένονται αρνητικά αποτελέσματα, καθώς η ηγεσία του υπουργείου Εργασίας έχει δηλώσει ότι δεν θα εξεταστούν αλλαγές στα όρια ηλικίας συνταξιοδότησης εκείνη τη χρονιά.

Ωστόσο, για το 2030, οι αλλαγές είναι σχεδόν βέβαιες.