Η συνταγή του ΟΟΣΑ για ένα βιώσιμο ασφαλιστικό σύστημα με λιγότερες πρόωρες συντάξεις

Του Κώστα Κατίκου

Διπλή προειδοποίηση από τον ΟΟΣΑ για την Ελλάδα σχετικά με το ασφαλιστικό και το δημογραφικό, καθώς τα δύο ζητήματα θεωρούνται αλληλένδετα και “συνυπεύθυνα” για τη δημοσιονομική ισορροπία της οικονομίας στο μέλλον.

Στην έκθεσή του, που εκπονήθηκε από το Κέντρο Κρήτης του ΟΟΣΑ, τονίζεται ότι “η γήρανση του πληθυσμού αυξάνει σημαντικά τις δημόσιες δαπάνες, κυρίως για συντάξεις και υγειονομική περίθαλψη, δημιουργώντας έντονες δημοσιονομικές πιέσεις”. Για την αντιμετώπισή τους, οι μεταρρυθμίσεις στο συνταξιοδοτικό σύστημα είναι κρίσιμες. Η γήρανση του πληθυσμού και η αύξηση των συνταξιοδοτικών δαπανών απαιτούν άμεσες δράσεις, όπως η παράταση του εργασιακού βίου, η αύξηση των ορίων ηλικίας συνταξιοδότησης και η διακοπή των πρόωρων αποχωρήσεων, συνοδευόμενες από κίνητρα για την απασχόληση ατόμων ηλικίας 54-75 ετών.

Σύμφωνα με τις μακροπρόθεσμες προβλέψεις του ΟΟΣΑ, η μείωση των οδών πρόωρης συνταξιοδότησης και η διατήρηση της αύξησης των πραγματικών ηλικιών συνταξιοδότησης στα δύο τρίτα των μελλοντικών αυξήσεων στο προσδόκιμο ζωής θα μπορούσαν να μειώσουν τη δημοσιονομική πίεση κατά περίπου 2,7% του ΑΕΠ το 2060. Στην Ελλάδα, η μείωση αυτή μπορεί να φτάσει τις 4 μονάδες, από 43% του ΑΕΠ σε 39%, λόγω της μεγαλύτερης προσαρμογής που απαιτείται, καθώς η πρώτη αύξηση στα όρια ηλικίας συνταξιοδότησης έχει προγραμματιστεί για την 1η Ιανουαρίου 2030.

Η πραγματική ηλικία συνταξιοδότησης στην Ελλάδα είναι κάτω από 60 ετών για τις γυναίκες και 62-64 ετών για τους άνδρες. Με τις προγραμματισμένες αλλαγές, τα όρια ηλικίας αναμένεται να φτάσουν τα 64 έτη και για τα δύο φύλα. Οι σημερινοί 30άρηδες θα κληθούν να εργαστούν περισσότερα χρόνια για να αποκτήσουν σύνταξη σε σχέση με τους γονείς τους.

Παράλληλα, ο ΟΟΣΑ επισημαίνει την ανάγκη για πρόσθετες φορολογικές παρεμβάσεις που θα ενισχύσουν τα έσοδα του κράτους, ώστε να καλυφθούν οι αυξανόμενες ανάγκες για συντάξεις και υγειονομική περίθαλψη των ηλικιωμένων.

Αναφορικά με την Ελλάδα, ο Οργανισμός αναφέρει τα εξής:

1. Αν καταργηθούν οι πρόωρες συνταξιοδοτήσεις και αυξηθεί η πραγματική ηλικία εξόδου, η απασχόληση των μεγαλύτερων εργαζομένων θα μπορούσε να αυξηθεί κατά περίπου 6,7 ποσοστιαίες μονάδες.

2. Η Ελλάδα έχει σημαντικά περιθώρια βελτίωσης μέσω της μείωσης των αντικινήτρων εργασίας, της ενίσχυσης της απασχόλησης των γυναικών και της εισαγωγής ευέλικτων μορφών συνταξιοδότησης.

3. Η δημοσιονομική βιωσιμότητα απέναντι στη γήρανση απαιτεί συνδυασμό μεταρρυθμίσεων στις συντάξεις, αύξηση της απασχόλησης των μεγαλύτερων ηλικιών, αποδοτικότερη υγειονομική περίθαλψη και προσεκτικά σχεδιασμένη φορολογική πολιτική.

Οι φορολογικές πολιτικές που προτείνει ο ΟΟΣΑ περιλαμβάνουν:

– Αύξηση φόρων κατανάλωσης (π.χ. ΦΠΑ).

– Αύξηση φόρου εισοδήματος (με προσοχή στις επιπτώσεις στην εργασία).

– Μεγαλύτερη φορολόγηση κεφαλαίου.

– Αξιοποίηση φόρων ακίνητης περιουσίας και κληρονομιάς.

– Περιβαλλοντικούς φόρους.

Η επιλογή του “φορολογικού μείγματος” εξαρτάται από τη δομή κάθε οικονομίας και την ανάγκη ισορροπίας μεταξύ ανάπτυξης και ισότητας.

Στα σενάρια της έκθεσης, εκτιμώνται οι επιπτώσεις στο ποσοστό απασχόλησης των ατόμων ηλικίας 55-74 ετών με αύξηση της κανονικής ηλικίας συνταξιοδότησης κατά 1 έτος. Σε αυτή την περίπτωση, το ποσοστό απασχόλησης μπορεί να αυξηθεί έως και 10 μονάδες, φτάνοντας το 38%.

Με ένα δεύτερο σενάριο, που προβλέπει τερματισμό των πρόωρων συνταξιοδοτήσεων και αύξηση των ορίων ηλικίας κατά τα 2/3 της αύξησης του προσδόκιμου ζωής, οι μελλοντικές δαπάνες συγκρατούνται κατά 4,2%.

Μοντέλο “μερικής συνταξιοδότησης” με εργασία

Η έκθεση του Κέντρου Κρήτης του ΟΟΣΑ αναδεικνύει και την ανάγκη μετάβασης σε “ευέλικτα συνταξιοδοτικά προγράμματα”, που επιτρέπουν στους ηλικιωμένους να συνεχίζουν να εργάζονται μερικώς, ενώ λαμβάνουν τουλάχιστον μερική σύνταξη.

Οι ευέλικτες μορφές συνταξιοδότησης αποκτούν ολοένα και μεγαλύτερη σημασία λόγω της γήρανσης του εργατικού δυναμικού. Πολλές χώρες του ΟΟΣΑ επιτρέπουν ήδη τον συνδυασμό εργασίας και συντάξεων μετά την κανονική ηλικία συνταξιοδότησης, με πολιτικές που προάγουν αυτές τις επιλογές.

Ενώ τα σταδιακά συνταξιοδοτικά προγράμματα μπορούν να ενθαρρύνουν την παράταση του εργασιακού βίου, είναι σημαντικό να διασφαλιστεί ότι δεν θα προκαλέσουν επιδότηση της μερικής απασχόλησης ή πρόωρη αποχώρηση από την εργασία, γεγονός που θα μπορούσε να μειώσει την αποτελεσματική προσφορά εργασίας των ηλικιωμένων.

Δημοσιονομική πίεση από δαπάνες συντάξεων το 2060 (% του δυνητικού ΑΕΠ)