English
Σε μία κίνηση που θυμίζει περισσότερο γεωπολιτικό παιχνίδι εξουσίας παρά απλό εμπόριο, η Κίνα ανακοίνωσε περιορισμούς στις εξαγωγές σπάνιων γαιών προς τις Ηνωμένες Πολιτείες, απαντώντας στις αυξήσεις των δασμών από την κυβέρνηση του πρώην προέδρου Ντόναλντ Τραμπ. Και μπορεί να μην πρόκειται (ακόμα) για απόλυτο εμπάργκο, όμως το μήνυμα είναι σαφές: το Πεκίνο σφίγγει τον ενεργειακό κλοιό γύρω από την Ουάσινγκτον.
Οι «σπάνιες γαίες» — 17 συγκεκριμένα μεταλλικά στοιχεία, μεταξύ των οποίων τα σκανδίου, υττρίου και η ομάδα των λανθανιδών — θεωρούνται κρίσιμες για την κατασκευή ηλεκτρικών αυτοκινήτων (EV), ανεμογεννητριών, smartphones, δορυφορικών συστημάτων, ακόμη και στρατιωτικών εφαρμογών όπως ραντάρ και καθοδηγούμενους πυραύλους.
Η Κίνα ελέγχει μόλις το 30% των παγκόσμιων αποθεμάτων, αλλά επεξεργάζεται το 85% της παγκόσμιας παραγωγής. Και αυτό της δίνει ένα σχεδόν απόλυτο μονοπώλιο. Σε μια αποκαλυπτική δήλωση ήδη από το 1987, ο τότε Κινέζος ηγέτης Ντενγκ Σιαοπίνγκ είχε πει:
«Η Μέση Ανατολή έχει πετρέλαιο. Η Κίνα έχει σπάνιες γαίες.»
Τα βαριά μέταλλα που «ανάβουν» την κρίση
Οι νέοι κινεζικοί περιορισμοί εστιάζουν σε επτά “βαριές” σπάνιες γαίες – σαμάριο, γαδολίνιο, τέρβιο, δυσπρόσιο, λουτήτιο, σκανδίου και υττρίου – οι οποίες είναι εξαιρετικά σημαντικές για την κατασκευή μαγνητών υψηλής θερμοκρασίας, κρίσιμων για EVs, ανεμογεννήτριες και στρατιωτικά συστήματα.
Η επιλογή αυτή δεν είναι τυχαία: η Κίνα διαθέτει σχεδόν μονοπωλιακή πρόσβαση σε αυτά τα στοιχεία, ενώ οι λεγόμενες «ελαφριές» σπάνιες γαίες (που είναι πιο εύκολο να προμηθευτούν από αλλού) δεν μπήκαν στο στόχαστρο.
Οικολογικοί νόμοι vs Γεωπολιτική στρατηγική
Γιατί η Δύση δεν έχει δική της παραγωγή; Η απάντηση είναι περιβαλλοντική – και οικονομική. Η εξόρυξη και επεξεργασία των σπάνιων γαιών είναι εξαιρετικά ρυπογόνα και δαπανηρή. Οι ΗΠΑ χρειάζονται χρόνια για να εγκρίνουν άδειες, ενώ η Κίνα προχώρησε με ταχύτητα, αδιαφορώντας για περιβαλλοντικές συνέπειες.
Στο απόγειο της παγκόσμιας κυριαρχίας της, πριν από 15 χρόνια, η Κίνα κάλυπτε το 97% της παγκόσμιας ζήτησης. Σήμερα, παραμένει το αδιαφιλονίκητο αφεντικό του παιχνιδιού.
ΗΠΑ: Ξύπνημα αργά και με κόστος
Η κρίση του κορωνοϊού και η εξάρτηση από το Πεκίνο οδήγησαν το Πεντάγωνο να αναγνωρίσει τον κίνδυνο. Το 2024, οι ΗΠΑ ανακοίνωσαν σχέδιο για την κατασκευή εθνικής αλυσίδας “από το ορυχείο στον μαγνήτη”, επενδύοντας μισό δισεκατομμύριο δολάρια. Όμως, το δίκτυο δεν θα είναι έτοιμο πριν από το 2027.
Προς το παρόν, το μοναδικό λειτουργικό εργοστάσιο στις ΗΠΑ είναι το Mountain Pass στην Καλιφόρνια, που το 2024 παρήγαγε 45.000 τόνους οξειδίων. Για σύγκριση, η Κίνα παρήγαγε 270.000 τόνους την ίδια χρονιά.
Γνωστό το έργο – Τώρα το βλέπουν και οι ΗΠΑ
Η Κίνα έχει χρησιμοποιήσει τις σπάνιες γαίες ως γεωπολιτικό όπλο και στο παρελθόν. Το 2010, όταν η Ιαπωνία συνέλαβε έναν Κινέζο καπετάνιο στα διαφιλονικούμενα νησιά Σενκάκου, το Πεκίνο αντέδρασε κόβοντας τις εξαγωγές σπάνιων γαιών. Το Τόκιο υπέκυψε γρήγορα, αλλά η ζημιά είχε ήδη γίνει.
Από τότε, η Ιαπωνία κατάφερε να μειώσει την εξάρτησή της από την Κίνα από 90% σε 60%, αναπτύσσοντας εναλλακτικές και αποθέματα. Οι ΗΠΑ μόλις τώρα ξεκινούν αυτή τη διαδικασία.
Οικολογία vs Άμυνα: Ποιο είναι το τίμημα της «πράσινης μετάβασης»;
Καθώς η ζήτηση για EVs και καθαρή ενέργεια αυξάνεται, οι σπάνιες γαίες καθίστανται το νέο “πετρέλαιο” της εποχής. Αλλά σε αντίθεση με το πετρέλαιο, δεν υπάρχουν ακόμα «Αραβίες» σπάνιων γαιών εκτός Κίνας.
Και όσο ο κόσμος επιταχύνει την πράσινη μετάβαση, η εξάρτηση από την Κίνα θα γίνεται όλο και πιο στρατηγικά επικίνδυνη. Το ερώτημα δεν είναι αν, αλλά πότε η Κίνα θα ξαναχρησιμοποιήσει τα σπάνια μέταλλα ως εργαλείο πίεσης — και ποιο θα είναι το κόστος αυτή τη φορά.
