Σαν σήμερα η Κύπρος το 1931 ξεσηκώνεται ενάντια στη βρετανική κατοχή, διεκδικώντας την Ένωση με τον εθνικό κορμό.

Η Κύπρος, ως οθωμανική επαρχία, πέρασε υπό βρετανική διοίκηση το 1878, όταν η Τουρκία αναζητούσε συμμάχους στο Συνέδριο του Βερολίνου.

Η Βρετανία στήριξε την Οθωμανική Αυτοκρατορία και σε αντάλλαγμα απέκτησε τον έλεγχο του νησιού, χωρίς όμως απόλυτη κυριαρχία, την οποία διατηρούσε ο σουλτάνος ως εγγύηση. Τριάντα έξι χρόνια αργότερα, με τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, Βρετανία και Οθωμανική Αυτοκρατορία βρέθηκαν σε αντίπαλα στρατόπεδα, διακόπτοντας τις σχέσεις τους.

Το 1923, με τη Συνθήκη της Λωζάννης, η Κύπρος έγινε οριστικά βρετανική κτήση. Οι ελληνικές διεκδικήσεις για την ελληνικότητα του νησιού παρέμεναν ενεργές.

Η Βρετανία είχε χρησιμοποιήσει δύο φορές την υπόσχεση παραχώρησης της Κύπρου στην Ελλάδα: το 1912, ενόψει του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, με αντάλλαγμα το λιμάνι του Αργοστολίου, και το 1915, για την είσοδο της Ελλάδας στον πόλεμο στο πλευρό της Entente.

Ο πληθυσμός του νησιού, κατά τα 4/5 ελληνικός, διατηρούσε σταθερά την επιθυμία για Ένωση με την Ελλάδα, παρόλο που υπήρχαν διαφωνίες ως προς τον τρόπο – είτε μέσω βίαιης διεκδίκησης, όπως στο κρητικό μοντέλο, είτε μέσω σταδιακής πολιτικής αποεξάρτησης.

Η σκλήρυνση της βρετανικής στάσης

Το 1926, ο διορισμός του φιλέλληνα κυβερνήτη Sir Ronald Storrs έδωσε ελπίδες σε όσους έβλεπαν μια μετάβαση προς ομαλή Ένωση. Ωστόσο, η βρετανική πολιτική σκλήρυνε το 1928, μετά την άρνηση των Κυπρίων να συμμετάσχουν σε εορτασμούς της βρετανικής κατοχής.

Περιορίστηκαν προνόμια στην παιδεία και τη διοίκηση, ενώ άλλες αποικίες, όπως η Μάλτα και η Αίγυπτος, απολάμβαναν καλύτερη μεταχείριση. Αυτή η ανισότητα τροφοδοτούσε την αγανάκτηση.

Το 1929, μέλη του νομοθετικού σώματος υπέβαλαν αίτημα για μεταρρυθμίσεις και μελλοντική Ένωση στον υπουργό Αποικιών Sidney Passfield, χωρίς αποτέλεσμα. Τον Σεπτέμβριο του 1931, ο Storrs μπλόκαρε νομοθετική απόφαση για ελάφρυνση φόρων. Στις 18 Οκτωβρίου, ο αρχιεπίσκοπος Νικόδημος κάλεσε σε γενική ανυπακοή.

Κορύφωση και καταστολή

Στις 21 Οκτωβρίου, μεγάλη διαδήλωση υπέρ της Ένωσης ξέσπασε στη Λευκωσία. Περίπου 5.000 διαδηλωτές περικύκλωσαν το κυβερνείο, ενώ παρόμοια επεισόδια σημειώθηκαν σε όλο το νησί. Το κυβερνείο πυρπολήθηκε και έξι άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους.

Η εξέγερση καταστάλθηκε γρήγορα, με περιορισμό πολιτικών δικαιωμάτων για τους Έλληνες. Πάνω από 2.000 άτομα δικάστηκαν για εγκληματικές πράξεις, με πολλούς να καταλήγουν στις φυλακές.

Οι Βρετανοί ενίσχυσαν τη στρατιωτική τους παρουσία, ανέστειλαν το Σύνταγμα, κατάργησαν πολιτικά κόμματα και εκλογές, διορίζοντας αξιωματούχους απευθείας. Μια κρίσιμη εξέλιξη ήταν η δημιουργία επικουρικού σώματος αστυνομίας, αποτελούμενου αποκλειστικά από Τουρκοκυπρίους.

Η κληρονομιά των Οκτωβριανών

Τα γεγονότα του 1931 ενίσχυσαν την εθνική συνείδηση των Ελλήνων της Κύπρου, θέτοντας βάσεις για μελλοντικούς αγώνες.

Η εξέγερση υπενθύμιζε την ανάγκη υπεράσπισης της ελληνικής ταυτότητας ενάντια σε ξένες δυνάμεις, διαμορφώνοντας την πορεία του νησιού προς την ανεξαρτησία.