English
Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο δεσμεύεται να καταρτίσει έως το τέλος του 2026 ένα «Σύμφωνο για τη Νέα Δημοκρατία» (σ.σ. ναι, έτσι αποκαλείται), με σκοπό την προστασία των δημοκρατικών θεσμών από εσωτερικές και εξωτερικές απειλές. Η πρωτοβουλία, που ξεκίνησε από τον Σύνοδο Κορυφής του Ρέικιαβικ το 2023, όπου τα 46 κράτη-μέλη υιοθέτησαν κοινή δέσμευση για ελευθερία, ανθρώπινη αξιοπρέπεια και κράτος δικαίου, φιλοδοξεί να επαναπροσδιορίσει τα δημοκρατικά πρότυπα του 21ου αιώνα.
Ο Γενικός Γραμματέας του Συμβουλίου, Αλέν Μπερσέ, περιέγραψε την κατάσταση στην Ευρώπη ως έναν «τέλειο καταιγισμό»: πόλεμοι, γεωπολιτικές ανατροπές, κλιματική κρίση, παραπληροφόρηση και οπισθοχώρηση της δημοκρατίας απειλούν την ειρήνη και τη σταθερότητα. «Η πρόοδος που επιτεύχθηκε τα τελευταία 75 χρόνια κινδυνεύει», δήλωσε πρόσφατα, υπογραμμίζοντας την ανάγκη για άμεση δράση.
Τριπλός σχεδιασμός για τη δημοκρατία
Το Σύμφωνο βασίζεται σε τρεις πυλώνες: εκπαίδευση, προστασία και καινοτομία. Ο πρώτος πυλώνας επικεντρώνεται στην πολιτική εκπαίδευση, τη συμμετοχή των νέων, την καλλιέργεια ιστορικής μνήμης και την ανάπτυξη ψηφιακών δεξιοτήτων. Ο δεύτερος πυλώνας ενισχύει θεσμούς όπως οι εκλογές, η δικαιοσύνη και τα μέσα ενημέρωσης, ενώ ο τρίτος προωθεί τη συμμετοχή στον ψηφιακό χώρο, τη διαχείριση της τεχνητής νοημοσύνης και την υιοθέτηση νέων μορφών διαβούλευσης σε τοπικό επίπεδο.
Παρά τις φιλόδοξες εξαγγελίες, η πρωτοβουλία δέχεται κριτική για έλλειψη δεσμευτικότητας και σαφήνειας. Ο Σλοβάκος πολιτικός επιστήμονας Μάρτιν Ντβόρσκι επεσήμανε: «Η δημοκρατία δεν σώζεται με συνέδρια. Χρειάζεται θάρρος να ονομαστούν οι πραγματικές πολιτικές ρήξεις.»
Προκλήσεις και αντιφάσεις
Η δημοκρατία στην Ευρώπη αντιμετωπίζει πολλαπλές προκλήσεις. Σε ορισμένα κράτη-μέλη, όπως το Αζερμπαϊτζάν και η Τουρκία, παρατηρούνται χρόνιες παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Ωστόσο, προβλήματα εντοπίζονται και σε δυτικές δημοκρατίες: στη Γαλλία, η αστυνομία καταστέλλει διαδηλώσεις, στην Πολωνία ένας κοινοβουλευτικός έλεγχος στρέφεται κατά της προηγούμενης κυβέρνησης, ενώ στη Γερμανία η παρακολούθηση του μεγαλύτερου κόμματος της αντιπολίτευσης από τις μυστικές υπηρεσίες προκαλεί διεθνή ανησυχία.
Ο Ούγγρος βουλευτής Ζολτ Νέμεθ, μιλώντας στην Κοινοβουλευτική Συνέλευση του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου τον Ιούνιο, τόνισε: «Η δημοκρατία δεν κινδυνεύει μόνο στην Ανατολή. Είναι αφελές να πιστεύουμε ότι το Βερολίνο, οι Βρυξέλλες ή το Παρίσι είναι απρόσβλητα.»
Απουσία κυρώσεων και κριτική για μεθόδους
Το Σύμφωνο βασίζεται στην αυτοδέσμευση των κρατών-μελών, χωρίς μηχανισμούς κυρώσεων. Ο Μπερσέ υποστηρίζει ότι ο ρόλος του Συμβουλίου είναι να λειτουργεί ως «διαμεσολαβητής» και όχι ως «δικαστής», προάγοντας τον διάλογο και τη συμμετοχή της κοινωνίας των πολιτών. Ωστόσο, πολλοί κριτικοί θεωρούν αυτή την προσέγγιση υπερβολικά ήπια. «Ο διάλογος με αυταρχικούς ηγέτες απαιτεί και αποφασιστικότητα», σχολίασε διπλωμάτης από σκανδιναβική χώρα.
Παράλληλα, το πρόγραμμα του 2025 περιλαμβάνει δεκάδες εκδηλώσεις, όπως συνέδρια, εργαστήρια και το Παγκόσμιο Φόρουμ για τη Δημοκρατία, εγείροντας ερωτήματα για το αν τα κονδύλια δαπανώνται περισσότερο σε συμβολικές δράσεις παρά σε ουσιαστικά μέτρα.
Η ψηφιακή διάσταση και ο κίνδυνος λογοκρισίας
Η διαχείριση των ψηφιακών πλατφορμών αποτελεί κεντρικό ζήτημα. Το Σύμφωνο υποστηρίζει την ελευθερία της έκφρασης, αλλά παράλληλα προτείνει τη ρύθμιση περιεχομένου για την καταπολέμηση της ρητορικής μίσους και της παραπληροφόρησης. Εσωτερικά έγγραφα αναφέρουν την ανάγκη «ισορροπίας μεταξύ ελεύθερης έκφρασης και δημοκρατικής ακεραιότητας», χωρίς ωστόσο να διευκρινίζεται πώς θα επιτευχθεί αυτό. Κριτικοί εκφράζουν φόβους ότι τέτοιες ρυθμίσεις μπορεί να οδηγήσουν σε έμμεση κρατική λογοκρισία.
Σκεπτικισμός από την Ανατολική Ευρώπη
Πολλά κράτη της Ανατολικής Ευρώπης αντιμετωπίζουν το Σύμφωνο με επιφυλακτικότητα, φοβούμενα ότι θα επιβληθεί ένας άτυπος κώδικας αξιών με δυτική χροιά. Ο Τσέχος γερουσιαστής Πάβελ Φίσερ χαρακτήρισε την πρωτοβουλία «πολιτιστικό μοχλό ομογενοποίησης», δύσκολο να γίνει αποδεκτός στην παρούσα μορφή του.
Η στήριξη της Γερμανίας και οι κατηγορίες κατά της Ρωσίας
Ο Γερμανός υπουργός Εξωτερικών Γιόχαν Βάντεφουλ εξέφρασε ενθουσιασμό για το Σύμφωνο, τονίζοντας την ανάγκη ενίσχυσης της συνεργασίας για την προάσπιση της ελευθερίας και της λογοδοσίας. Παράλληλα, κατηγόρησε τη Ρωσία ότι εκμεταλλεύεται τις αδυναμίες των ευρωπαϊκών δημοκρατιών, προωθώντας θεωρίες συνωμοσίας και διχαστικές αφηγήσεις. «Η αποπομπή της Ρωσίας από το Συμβούλιο ήταν αναπόφευκτη, λόγω της κατάφωρης παραβίασης των αρχών του», δήλωσε.
Η ανάγκη για ουσιαστική δράση
Η διάγνωση του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου είναι εύστοχη: η δημοκρατία στην Ευρώπη αντιμετωπίζει κρίση, όχι μόνο σε χώρες με εμφανή προβλήματα, αλλά και εκεί όπου η εμπιστοσύνη των πολιτών κλονίζεται. Το Σύμφωνο μπορεί να λειτουργήσει ως υπενθύμιση της ανάγκης για επαγρύπνηση, αλλά η επιτυχία του εξαρτάται από τη δέσμευση όλων των πλευρών να αντιμετωπίσουν τις βαθύτερες αιτίες της κρίσης, χωρίς συμβιβασμούς ή υπεκφυγές.
