Η ιστορική αναβίωση είναι ένας θεσμός που εσχάτως απασχολεί όλο και περισσότερο την Ελλάδα. Λόγω του πλουσιοτάτου πολιτισμικού αποθέματός μας, πολλοί λάτρεις της ιστορίας και της παράδοσης συμμετέχουν με πάθος σε τέτοιες προσπάθειες. Ωστόσο ο κίνδυνος να εκφυλιστούν αυτές οι εκδηλώσεις σε απλά θεάματα χωρίς ουσιαστικό ιστορικό υπόβαθρο είναι υπαρκτός και σοβαρός.

του Θεόδωρου Γιαννακόπουλου

Η ιστορική αναβίωση συναιστά έναν τομέα ιστορικής μελέτης που περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων , την αναπαράσταση γεγονότων, συνηθειών, ενδυμασίας και τρόπου ζωής μίας συγκεκριμένης περιόδου σε χρόνο και τόπο, από άτομα και ομάδας που επιδιώκουν την όσο το δυνατόν πιο ιστορικά τεκμηριωμένη αναπαράστασή τους.

Σε πολλές χώρες της Δύσης, λειτουργούν οργανωμένες κοινότητες που βασίζουν τις αναβιωτικές δραστηριότητές τους στη συνεργασία με μουσεία και ειδικούς επιστήμονες.

Στην Ελλάδα, η ιστορική αναβίωση είναι ένα φαινόμενο αναπτυσσόμενο, πολλά υποσχόμενο λόγω της πλούσιας δυνητικής θεματολογίας, αλλά -όπως ίσως είναι αναμενόμενο- λιγότερο οργανωμένο εν συγκρίσει προς αντίστοιχες δράσεις του εξωτερικού.

Υπάρχουν ήδη αρκετές αξιόλογες προσπάθειες, κυρίως γύρω από την Επανάσταση του 1821.

Η χρονική εγγύτητα στην εντυπωσιακά ηρωική εποχή εκείνη, τα ιστορικά τεκμήρια που σώζονται ακέραια στα μουσεία μας, οι ζωντανές μνήμες που ενυπάρχουν στους σύγχρονους Έλληνες και που αποθησαυρίστηκαν μέσω της δημοτικής μουσικής και της ήδη από ετών συμμετοχής πολλών νέων στους συλλόγους παραδοσιακών χορών, καθώς και η ιστορική συγκυρία της 200ετηρίδος από την τελευταία και πλέον επιτυχημένη Ελληνική Επανάσταση κατά της Τουρκοκρατίας, ευνόησαν την ανάπτυξη και διασπορά αντίστοιχων συλλόγων δράσης σε όλον το ελληνικό κόσμο.

Καταγράφονται επίσης σοβαρές προσπάθειες αναβίωσης της κλασσικής εποχής, των τελευταίων χρόνων της Βυζαντινής Αυτοκρταορίας και του Β’ π.π.

Προσπάθειες που βασίζονται σχεδόν αποκλειστικά στη φιλοτιμία, στον προσωπικό τους καημό για ποιοτικό αποτέλεσμα και τελεσφορούν ιδίοις εξόδοις των συντελεστών.

Σε διαφορετική μορφή και με άλλη δομή και αποστολή, με αφορμή την εκατονταετηρίδα των Βαλκανικών Πολέμων, είδαμε τιμητικά αγήματα του ΓΕΣ με στολές των Βαλκανικών Πολέμων.

Παρ’ όλα αυτά τα θετικά, έχουν επισημανθεί και σοβαρές αστοχίες των συλλόγων ως προς την ακρίβεια των δράσεων και αναπαραστάσεων.

Σε κάποιες περιπτώσεις φαίνεται λείπει η βαθιά γνώση των ιστορικών δεδομένων, ενώ η αναβίωση επιπόλαια και από υπερβολικό ενθουσιασμό μετατρέπεται ενίοτε σε θέαμα κενό περιεχομένου, με φανταχτερές αλλά ανιστορικές στολές και σύγχρονες συμπεριφορές που ουδεμία σχέση έχουν με το ήθος της αναπαριστώμενης εποχής.

Αν θέλουμε να αποδώσουμε με ακρίβεια την Ιστορία μας, κάθε αναβίωση οφείλει να στηρίζεται σε ενδελεχή ιστορική μελέτη.

Η ενδυμασία, τα όπλα, τα αντικείμενα και ακόμη και η στάση του σώματος ή οι τρόποι κοινωνικής συμπεριφοράς πρέπει να τεκμηριώνονται βάσει ιστορικών ευρημάτων, εικαστικών αναπαραστάσεων, γραπτών πηγών και λαογραφικών μελετών.

Η χρήση αυθεντικών ή, όταν δεν είναι δυνατόν, απολύτως πιστών υλικών και τεχνικών, αποτελεί κρίσιμο σημείο για τη διατήρηση της ιστορικής ακρίβειας.

Αναβίωση όμως δεν σημαίνει μόνο ρεαλιστική εμφάνιση. Σημαίνει και αναπαράσταση κατά το δυνατόν ήθους και τρόπου ζωής.

Η προσπάθεια να ζωντανέψουμε το παρελθόν απαιτεί σεβασμό στην πολιτισμική και πνευματική παράδοση κάθε εποχής: δεν αρκεί να ενδυόμεθα ρούχα προγόνων, αν δεν μπορούμε να ενσωματώσουμε στην παρουσία μας τις αξίες τους: τιμή, φιλοπατρία, σεμνότητα, αυταπάρνηση.

Η συνεχής εκπαίδευση των αναβιωτών είναι επίσης απαραίτητη.

Η συμμετοχή σε σεμινάρια, η συνεργασία με ειδικούς επιστήμονες και η ειλικρινής αυτοκριτική πρέπει να αποτελούν καθήκον για όποιον αναλαμβάνει την ευθύνη να αναπαραστήσει το παρελθόν.

Η αναβίωση δεν είναι στατική· κάθε νέα ιστορική ανακάλυψη οφείλει να ενσωματώνεται, κάθε αναχρονισμός -ειδικά υπαγορευμένος από απορριπτέες καινοφανείς κακοδοξίες- να εντοπίζεται και να διορθώνεται.

Η αποφυγή των υπερβολών και των αναχρονισμών μπορεί να επιτευχθεί μέσα από τη θέσπιση εσωτερικών κανόνων δεοντολογίας από τους συλλόγους, τη στενή συνεργασία με ιστορικούς και λαογράφους, την αυστηρή αυταξιολόγηση κάθε αναπαράστασης.

Οι εκδηλώσεις αναβίωσης δεν πρέπει να λειτουργούν προσβλητικά για την Ιστορία ως απλά θεάματα εντυπωσιασμού, αλλά να αποτελούν ευκαιρία για ουσιαστική διδασκαλία και βιωματική γνώση της.

Η ορθή ιστορική αναβίωση δύναται να καταστεί μια ζωντανή, συναρπαστική γέφυρα με το παρελθόν μας, μια πηγή φρονηματισμού και δράσης για το μέλλον. Μπορεί να διδάξει, να εμπνεύσει και να συγκινήσει.

Όμως για να υπηρετήσει πραγματικά αυτόν τον υψηλό σκοπό, πρέπει να στηρίζεται στη γνώση, τον σεβασμό και το μέτρο. Και ευελπιστούμε ότι έτσι θα γίνεται στο εξής.