Κλήδονας: Το πατροπαράδοτο έθιμο με το άναμμα της φωτιάς, το αμίλητο νερό και τις πίτες

Ο Κλήδονας αποτελεί ένα από τα πιο παλιά λαϊκά έθιμα που διατηρούνται σε διάφορα μέρη της Ελλάδας και έχει ενσωματωθεί στη μεγάλη γιορτή της γέννησης του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου.

Η λαϊκή γιορτή που έρχεται από τα βάθη της ελληνικής αρχαιότητας, πρόκειται για μια μαντική διαδικασία που, σύμφωνα με την πατροπαράδοτη παράδοση, αποκαλύπτει στις άγαμες κοπέλες στοιχεία για τον μελλοντικό τους σύζυγο. Οι γιορτές λαμβάνουν χώρα στις 23 και 24 Ιουνίου, περιλαμβάνοντας το θερινό ηλιοστάσιο.

Η λέξη «Κλήδονας» έχει αρχαίες ρίζες και συνδέεται με την έννοια της φήμης, του οιωνού και του μαντικού μηνύματος. Ο λαός αποκαλεί τον Άγιο Ιωάννη «ριζικάρη» και «φανιστή», καθώς πιστεύει ότι φέρνει τύχη (ριζικάρης) και φανερώνει (φανιστής) το πεπρωμένο.

Η διήμερη γιορτή περιλαμβάνει παραδοσιακά τρεις φάσεις: την προετοιμασία με άναμμα φωτιών και μεταφορά «αμίλητου νερού» την παραμονή, την έκθεση του δοχείου στα άστρα και το άνοιγμά του ανήμερα με τα «ριζικά», ενώ ακολουθεί διασκέδαση.

Την παραμονή του Αϊ-Γιάννη, τα αγόρια άναβαν τρεις μεγάλες φωτιές στη σειρά μόλις σουρούπωνε, χρησιμοποιώντας ως προσανάμματα τα Μαγιάτικα στεφάνια. Όλοι – αγόρια, κορίτσια και παντρεμένοι – πηδούσαν πάνω από τις φωτιές κρατώντας μια πέτρα στο κεφάλι. Πίστευαν ότι το τριπλό πήδημα ωφελεί την υγεία και διώχνει ψύλλους και κοριούς.

Οι ανύπαντρες κοπέλες συγκεντρώνονταν σε ένα σπίτι και ανέθεταν σε μία από αυτές, συνήθως σε μια Μαρία με και τους δύο γονείς εν ζωή, να φέρει «αμίλητο νερό» από πηγάδι ή πηγή. Το νερό ονομαζόταν έτσι επειδή κατά τη διαδρομή δεν επιτρεπόταν να μιλήσει κανείς.

Στο σπίτι το άδειαζαν σε πήλινο δοχείο – γκουμάρι στην Αγιάσο Λέσβου – και κάθε κοπέλα έριχνε μέσα ένα προσωπικό αντικείμενο: δαχτυλίδι, σκουλαρίκι, κουμπί ή δαχτυλήθρα.

Το δοχείο σκεπαζόταν με πανί και τοποθετούνταν σε ταράτσα, ύπαιθρο ή κάτω από τριανταφυλλιά για να το δουν τα άστρα. Το πρωί της επόμενης μέρας το έφερναν μέσα πριν το δει ο ήλιος.

Ανήμερα, αυτός που είχε κλειδώσει το δοχείο το άνοιγε. Καθώς έβγαιναν τα αντικείμενα με τυχαία σειρά, απαγγέλλονταν αυτοσχέδια δίστιχα-προφητείες για την ιδιοκτήτριά τους. Επιπλέον, οι κοπέλες πρόσεχαν το πρώτο όνομα ή λέξη που άκουγαν στο δρόμο επιστρέφοντας στα σπίτια τους, συνδέοντάς το με την τύχη τους.

Αγιάσος Λέσβου – Τα Κάψαλα και ο Κλήδονας

Στην Αγιάσο, το ορεινό κεφαλοχώρι της Λέσβου περίπου 25 χιλιόμετρα από τη Μυτιλήνη, τα έθιμα Κάψαλα (Αγιστρου) και Κλήδονας αναβιώνουν με πρωτοβουλία του Πολιτιστικού Καρναβαλικού Συλλόγου Αγιάσου «Ο Σάτυρος».

Η λέξη «Άγιστρου» προέρχεται από το «άγος», που σημαίνει μίασμα, και αναφέρεται στην τελετουργία ανάμματος και υπερπήδησης της φωτιάς για εξαγνισμό.

Η πομπή ξεκινά την Κυριακή 23 Ιουνίου στις 18:00 από το Καμπούδι με παραδοσιακή κομπανία, στάση για χορό στο Σταυρί και κατάληξη στην Αγορά. Θα ανάψει η φωτιά, θα ακολουθήσει το άγιστρο, θα ψηθεί η παραδοσιακή τηγανόπιτα και θα βγει ο Κλήδονας. Θα ακουστούν σαντούρια και έγχορδα του Αναγνωστηρίου, ενώ θα χορέψει το εφηβικό τμήμα του συλλόγου.

Πάρος – Ξορκίζοντας τα κακά πνεύματα

Στα χωριά της Πάρου από τις 21 έως τις 23 Ιουνίου ανάβουν μεγάλες φωτιές και καίνε τα Πρωτομαγιάτικα στεφάνια. Τα πηδήματα πάνω από τις φωτιές απομακρύνουν τα κακά πνεύματα, ενώ παράλληλα διατηρείται η παράδοση που συνδέει το έθιμο με την αποκάλυψη του μέλλοντος συζύγου.

Ιδιαίτερα γνωστά είναι τα πανηγύρια στον Πρόδρομο, τη Νάουσα και την Αλυκή, όπου θαλασσινοί μεζέδες και παραδοσιακή μουσική κρατούν τον κόσμο μέχρι το πρωί. Ο Πρόδρομος τιμά τον πολιούχο του Άγιο Ιωάννη τον Πρόδρομο με θρησκευτικές εκδηλώσεις, ενώ στην Αλυκή γίνεται κάψιμο των Μάηδων στην παραλία. Ανάλογες εκδηλώσεις πραγματοποιούνται και σε άλλα χωριά όπως οι Λεύκες, ο Κώστος και η Μάρπησσα.

Αιτωλικό – Τα Ριζικάρια

Στο Αιτωλικό, δέκα χιλιόμετρα βορειοδυτικά του Μεσολογγίου, ο Πολιτιστικός & Μορφωτικός Σύλλογος «Το Αιτωλικό» αναβιώνει το έθιμο με την εκδήλωση «Ριζικάρια – Στις φωτιές του Αϊ Γιαννιού». Η γιορτή θα πραγματοποιηθεί την Κυριακή 28 Ιουνίου στις 9.15 το βράδυ στη Δυτική παραλία (Άγαλμα).

Ο σύλλογος, που ιδρύθηκε το 1982, συμβάλλει σταθερά στον πολιτισμό του τόπου. Oι τοπικές παραδόσεις συνεχίζουν να ζωντανεύουν κάθε χρόνο, κρατώντας ζωντανή τη λαϊκή μνήμη γύρω από τον Κλήδονα.