English
Πριν από λίγες ημέρες, σε μια ενημερωτική τηλεοπτική εκπομπή που συμμετείχα, ένας συνάδελφος σχολιαστής, αναφερόμενος στον Αντώνη Σαμαρά και το ενδεχόμενο δημιουργίας κόμματος, είπε ότι «κινδυνεύει να επανατροφοδοτήσει τις δυνάμεις του λαϊκισμού» και λίγο μετά, ότι «δίνει ένα μπόνους στις δυνάμεις του λαϊκισμού». Εγώ αναρωτήθηκα, γιατί χαρακτηρίζει τον Αντώνη Σαμαρά «λαϊκιστή» – γιατί αυτό ουσιαστικά έκανε – και… έγινε χαμός.
Ναι, δεν τον είπε απευθείας λαϊκιστή, αλλά εμμέσως. Σωστό! Όμως, ουσιαστικά τον είπε λαϊκιστή, όπως είθισται να κάνει οιοσδήποτε στηρίζει την κυβέρνηση Μητσοτάκη και επιχειρεί να αναθεματίσει όποιον της εναντιώνεται. Οποιαδήποτε απόκλιση από την επίσημη γραμμή της κυβέρνησης, οποιαδήποτε ένσταση σε π.χ. εθνικά θέματα, οποιαδήποτε έμφαση στο δημογραφικό ή στη μετανάστευση, ισοδυναμεί με «λαϊκισμό».
Ανεξαρτήτως του ποιος είχε δίκιο στην εν λόγω αντιπαράθεση, γεννάται ένα ερώτημα – ή μάλλον ξαναγεννάται, καθώς ίπταται εδώ και χρόνια αναπάντητο: Τι ακριβώς εννοούμε με τον όρο «λαϊκισμός» σήμερα στην Ελλάδα; Στην Ελλάδα ο λαϊκισμός είθισται να ερμηνεύεται ως «δημαγωγία». Είναι η εναντίωση στην σημιτική πολιτική του κατευνασμού που εφαρμόζει η κυβέρνηση δημαγωγία; Είναι η αγωνία για την επιβίωση του ελληνικού έθνους, που εκφράζουν συχνά η ΝΙΚΗ και η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΥΣΗ παροχολογία; Και πώς έφτασε η λέξη αυτή να λειτουργεί ως αυτόματο ανάθεμα εναντίον κάθε φωνής που δεν προσκυνά το κυρίαρχο μητσοτακικό αφήγημα;
Ο διεθνής ορισμός και η ελληνική διαστρέβλωση
Στη διεθνή πολιτική επιστήμη, ο λαϊκισμός (populism) δεν είναι συνώνυμο της ψευδολογίας ή της ανευθυνότητας. Ούτε της δημαγωγίας. Σύμφωνα με τον κορυφαίο μελετητή Κας Μούντε, πρόκειται για μια «thin-centered ideology» — μια ιδεολογία με λεπτό πυρήνα — που βλέπει την κοινωνία χωρισμένη σε δύο στρατόπεδα: τον «αγνό λαό» και τη «διεφθαρμένη ελίτ». Ο λαϊκιστής ισχυρίζεται ότι η πολιτική πρέπει να εκφράζει τη γενική βούληση του λαού (volonté générale) απέναντι σε ελίτ που έχουν αποκοπεί από την πραγματικότητα.
Θα συμπλήρωνα πάντως τον Μούντε λέγοντας: Όταν η ελίτ – πάντα υπάρχουν ελίτ – είναι δίκαιη και έντιμη και δεν είναι διεφθαρμένη και παράλογη, τότε ο λαϊκισμός χάνει τον λόγο ύπαρξής του και το πιο πιθανό είναι η ίδια η λαϊκή βούληση να τον βάζει στο ράφι.
Σε κάθε περίπτωση, αν οι Έλληνες χρήστες – ή μάλλον εργαλιοποιητές – του όρου «λαϊκισμός» είχαν στο μυαλό τους τον ορισμό του Μούντε, τότε ενδεχομένως να είχαν και δίκιο.
Για τον Μούτνε ο λαϊκισμός μπορεί να είναι δεξιός ή αριστερός, εθνικός ή κοινωνικός. Δεν προϋποθέτει ψέματα, ούτε αυτόματα αποτυχία. Στα αγγλικά, γερμανικά ή γαλλικά, ο όρος έχει και αρνητική χροιά συχνά, αλλά δεν λειτουργεί ως μαγικό ρόπαλο για να αποκλείονται ιδέες. Στην Ελλάδα, όμως, μετά τη δεκαετία του ’90 και κυρίως μετά την κρίση της δεκαετίας του ’10, ο «λαϊκισμός» έγινε συνώνυμο της δημαγωγίας, των ψεύτικων υποσχέσεων και της παροχολογίας. Κάθε πολιτικός που ακούει τον λαό και δεν ακολουθεί την «ορθή» γραμμή των Βρυξελλών ή των εγχώριων ελίτ, βαφτίζεται λαϊκιστής.
Η αφορμή Σαμαρά και η λογική του «ό,τι δεν είναι Μητσοτάκης είναι λαϊκισμός»
Ο Αντώνης Σαμαράς, πρώην πρωθυπουργός και ιστορική φυσιογνωμία της ΝΔ, διεγράφη, επειδή επέμεινε σε σκληρή γραμμή στα ελληνοτουρκικά, στο Σκοπιανό και σε ζητήματα εθνικής αξιοπρέπειας. Και αμέσως βγήκε ο χαρακτηρισμός: ενισχύει τον λαϊκισμό.
Ο συνάδελφος που είπε ότι «κινδυνεύει να επανατροφοδοτήσει τις δυνάμεις του λαϊκισμού», προφανώς εννοούσε ότι «δίνει μπόνους στον Τσίπρα», όμως με αυτόν τον τρόπο ουσιαστικά συμπεριφέρεται… «λαϊκιστικά» – έτσι τουλάχιστον όπως ο ίδιος το αντιλαμβάνεται. Γιατί; Μα γιατί ενεργοποιεί το βασικό φόβητρο που θα χρησιμοποιήσει η Νέα Δημοκρατία εν όψει των εκλογών, που δεν είναι άλλο από το «Ψηφίστε ΝΔ για να μην βγει ο Τσίπρας»! Δεν έχει σημασία, αν διαφωνείτε π.χ. με την ΝΔ του Μητσοτάκη σε κοινωνικά, ιδεολογικά, αμυντικά και διπλωματικά ζητήματα. Όσο κι αν διαφωνείτε, ο Τσίπρας είναι χειρότερος και άρα: ΜΗΝ ΓΙΝΕΣΤΕ ΕΜΠΟΔΙΟ ΣΤΗΝ ΝΔ!
Δηλαδή, η αμφισβήτηση μιας εξωτερικής πολιτικής που πολλοί βλέπουν ως υποχωρητική είναι «λαϊκισμός»; Η έντονη ανησυχία για το δημογραφικό πρόβλημα — που απειλεί την ίδια την ύπαρξη του έθνους — είναι δημαγωγία; Η άρνηση να δεχτούμε ότι «είναι η οικονομία, βλάκα» (το περίφημο απόφθεγμα του Bill Clinton) και ότι όλα τα άλλα (ταυτότητα, ασφάλεια, πολιτισμός) είναι δευτερεύοντα, είναι ανευθυνότητα;
Αυτές οι θέσεις δεν είναι «εξαπάτηση του λαού». Είναι υπεύθυνη πολιτική. Είναι αναγνώριση ότι η κοινωνία δεν είναι μόνο καταναλωτικός όχλος που θέλει επιδόματα, αλλά ένας λαός με ιστορία, ταυτότητα και υπαρξιακές ανησυχίες. Όταν μεγάλα τμήματα του πληθυσμού βλέπουν την εγκληματικότητα να έχει ως κύρια πηγή την μαζική λαθρομετανάστευση, βλέπουν αλλοίωση της δημογραφικής σύνθεσης, απώλεια ελέγχου στα σύνορα και μια ελίτ που τους λέει «μην ανησυχείτε, είναι πρόοδος», η αντίδραση δεν είναι παθολογία. Είναι ένστικτο αυτοσυντήρησης.
Από τις Βρυξέλλες στα ελληνικά παπαγαλάκια
Η κατάχρηση του όρου δεν είναι τυχαία. Έγινε πιο έντονη όταν έγινε ορατή η άνοδος πατριωτικών, συντηρητικών και αντι-συστημικών δυνάμεων σε όλη την Ευρώπη: από τη Γαλλία και την Ιταλία μέχρι την Ουγγαρία και την Ολλανδία. Τα κέντρα εξουσίας στις Βρυξέλλες και τα mainstream media χρειάζονταν ένα εύκολο λεκτικό ανάθεμα. «Λαϊκισμός» και «ακροδεξιά» έγιναν τα νέα εύσημα για όποιον αμφισβητούσε την ανοιχτή μετανάστευση, την απώλεια εθνικής κυριαρχίας ή την woke ατζέντα.
Εμείς εδώ, πιστοί στο ρόλο μας ως περιφερειακοί παπαγάλοι της ευρωπαϊκής πολιτικής ορθότητας, υιοθετήσαμε τον όρο χωρίς δεύτερη σκέψη. Δεν μπήκαμε στον κόπο να αναρωτηθούμε: Η αγγλική λέξη populism έχει την ίδια έννοια με την ελληνική «λαϊκισμός»; Όχι! Αντίθετα, μετατρέψαμε την λέξη σε ρόπαλο εναντίον κάθε φωνής που θυμίζει ότι υπάρχει ακόμα «λαός» πέρα από τις δημοσκοπήσεις και τα focus groups. Η ελιτίστικη νοοτροπία είναι ξεκάθαρη:
Εμείς (οι μορφωμένοι, οι κοσμοπολίτες, οι σωστοί) ξέρουμε τι είναι καλό για σας. Όσοι διαφωνείτε, είστε χειραγωγήσιμοι, οπισθοδρομικοί, λαϊκιστές.
Υπευθυνότητα, όχι δημαγωγία
Η πραγματική δημαγωγία είναι να υπόσχεσαι τα πάντα σε όλους χωρίς κόστος. Η πραγματική ανευθυνότητα είναι να αγνοείς τις υπαρξιακές απειλές για να μην χαρακτηριστείς «λαϊκιστής». Ο Σαμαράς, ο Βελόπουλος, ο Νατσιός και όσοι σκέφτονται όπως εκείνοι δεν «ενθαρρύνουν τον λαϊκισμό». Απλώς αρνούνται να προσποιηθούν ότι όλα βαίνουν καλώς ενώ η Ελλάδα συρρικνώνεται δημογραφικά, αποδυναμώνεται εθνικά και μετατρέπεται σε αποικία ιδεών και πληθυσμών.
Η δημοκρατία δεν λειτουργεί όταν οι ελίτ περιφρονούν τις ανησυχίες του λαού και τις βαφτίζουν παθολογία. Ούτε όταν καθυβρίζουν τον λαό και όσους τον αφουγκράζονται με χυδαίες εκφράσεις, όπως «πατριώτες της φακής» ή «χριστιανοταλιμπάν» ή «εθνοπαράφρονες»! Λειτουργεί όταν οι πολιτικοί αναγκάζονται να ακούνε. Αν αυτό λέγεται «λαϊκισμός» από κάποιους, τότε ίσως το πρόβλημα δεν είναι ο λαός ή όσοι τον ακούνε, αλλά αυτοί που έχουν χάσει την επαφή μαζί του.
Ήρθε η ώρα να ξεκαθαρίσουμε την έννοια. Όχι για να υπερασπιστούμε τυφλά κάθε αντιπολίτευση, αλλά για να υπερασπιστούμε την ίδια τη δυνατότητα μιας υγιούς, ρεαλιστικής και πατριωτικής συζήτησης. Χωρίς λεκτικά ταμπού και ελιτίστικα αναθέματα. Ο λαός δεν είναι ηλίθιος. Και όσοι τον ακούνε δεν είναι αυτομάτως δημαγωγοί. Είναι πολιτικοί που κάνουν τη δουλειά τους.
