English
Ο Πόντος δεν πέθανε. Μιλά ακόμη Ρωμαίικα στην Τραπεζούντα, ζει μέσα στη λύρα, στη μνήμη, στους ανθρώπους που φοβούνται να πουν δημόσια ποιοι είναι και σε μια Ιστορία που η Τουρκία εξακολουθεί να αρνείται. Αυτό ήταν το ισχυρό μήνυμα της συνέντευξης του Δρ. Ανθρωπολογίας Νίκου Μιχαηλίδη στον Χρήστο Κωνσταντινίδη, για το International Institute of Strategy.
Ο Νίκος Μιχαηλίδης, με ρίζες από τον Πόντο, ακαδημαϊκή πορεία στο Πρίνστον και βαθιά σχέση με την ποντιακή λύρα, μίλησε έξω από τα δόντια για όλα: τον σημερινό Πόντο, τους ελληνόφωνους της Τραπεζούντας, τη Γενοκτονία, την τουρκική προπαγάνδα, την Αγία Σοφία, το Κουρδικό, τη Μέση Ανατολή και το μέλλον της Ελλάδας και της Κύπρου.
Ο ίδιος ξεκαθάρισε ότι ο Πόντος σήμερα δεν είναι απλώς μια ανάμνηση. Είναι η μνήμη μιας ιστορικής πατρίδας, στην οποία ελληνικές κοινότητες έζησαν επί αιώνες και δημιούργησαν έναν μεγάλο ελληνορθόδοξο πολιτισμό. Είναι όμως και κάτι ζωντανό: οι άνθρωποι στην περιοχή της Τραπεζούντας που μιλούν ακόμη Ρωμαίικα.
Ο Μιχαηλίδης τόνισε ότι υπάρχουν ακόμη ίχνη ποντιακής, ρωμαίικης και ελληνικής συνείδησης στον ιστορικό Πόντο. Υπάρχουν άνθρωποι που γνωρίζουν την ελληνική τους καταγωγή. Υπάρχουν ακόμη και περιπτώσεις ανθρώπων που στράφηκαν προς την Ορθοδοξία. Όμως προειδοποίησε ότι δεν πρέπει η ελληνική πλευρά να ζητά από αυτούς πράξεις που μπορεί να τους βάλουν σε κίνδυνο.
«Δεν ζουν σε μια δημοκρατική και ελεύθερη χώρα. Κινδυνεύουν», ήταν το νόημα της τοποθέτησής του. Και αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία, γιατί η Τουρκία παραμένει ένα κράτος που δεν ανέχεται εύκολα τις διαφορετικές μνήμες και ταυτότητες.
Σκληρή ήταν η αναφορά του και στην υπόθεση των δύο Ελλήνων που άνοιξαν σημαία μέσα στην Αγία Σοφία. Ο Μιχαηλίδης χαρακτήρισε υπερβολική τη φυλάκισή τους από τις τουρκικές αρχές. Τόνισε, όμως, ότι και η πράξη τους δεν βοήθησε. Αντιθέτως, έδωσε στην τουρκική προπαγάνδα αφορμή να παρουσιάσει τους Έλληνες ως δήθεν επεκτατικούς.
Όπως εξήγησε, η Τουρκία ξέρει πολύ καλά να παίρνει τέτοια περιστατικά και να τα μετατρέπει σε αφήγημα. Ένα σύνθημα όπως το «Ορθοδοξία ή Θάνατος» μπορεί να μεταφραστεί σκόπιμα λάθος και να παρουσιαστεί ως απειλή. Έτσι λειτουργεί η προπαγάνδα. Παίρνει την εικόνα, τη διαστρέφει και την κάνει όπλο.
Την ίδια ώρα, ο Μιχαηλίδης θύμισε τι συμβαίνει κάθε 19 Μαΐου στη Θεσσαλονίκη, όταν Τούρκοι επισκέπτες εμφανίζονται με σημαίες του Κεμάλ και φωνάζουν «είμαστε στρατιώτες του Κεμάλ». Μια εικόνα που, όπως είπε, είναι επιθετική και φασίζουσα, αλλά δεν προκαλεί την αντίδραση που θα έπρεπε από την ελληνική πολιτεία.
Μεγάλο κομμάτι της συνέντευξης αφιερώθηκε στη Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου. Ο Νίκος Μιχαηλίδης ήταν ξεκάθαρος: η διεθνής αναγνώριση δεν γίνεται με λόγια. Θέλει δουλειά, έρευνα, πολιτική βούληση, τεκμηρίωση και συμμαχίες. Το ποντιακό κίνημα έσπασε τη σιωπή, όμως το ελληνικό κράτος δεν έκανε όσα έπρεπε.
Ακόμη πιο αιχμηρή ήταν η αναφορά του στην Τουρκία. Αν δεν αναγνωρίσει τα εγκλήματά της, δεν πρόκειται να αλλάξει πολιτική κουλτούρα. Και όσο δεν αλλάζει, θα συνεχίζει να βλέπει τους άλλους λαούς ως απειλή. Θα συνεχίζει να ασκεί βία σε όσους δεν χωρούν στο τουρκικό εθνικό αφήγημα.
Ο Μιχαηλίδης έφερε ως παράδειγμα τη Γερμανία, η οποία αναγνώρισε τα ναζιστικά εγκλήματα ακριβώς για να μη γίνουν ξανά. Η Τουρκία, αντίθετα, δεν αναγνώρισε ποτέ τα εγκλήματα κατά Ελλήνων, Αρμενίων και Ασσυρίων. Και γι’ αυτό, όπως είπε, συνεχίζει να αναπαράγει βία, όπως βλέπουμε και απέναντι στους Κούρδους.
Η συνέντευξη είχε και έντονη πολιτιστική διάσταση. Ο Νίκος Μιχαηλίδης μίλησε για την ποντιακή λύρα όχι ως απλό μουσικό όργανο, αλλά ως σύμβολο μνήμης. Περιέγραψε πώς μεγάλωσε ακούγοντας λύρα, παίζοντας καθημερινά, μέσα στον σύλλογο «Ακρίτες του Πόντου» Σταυρούπολης. Για τον ίδιο, η λύρα είναι κομμάτι της ταυτότητάς του.
Στην Τουρκία, όμως, η ποντιακή μουσική μπήκε στο στόχαστρο της κρατικής πολιτικής. Όπως είπε, το τουρκικό κράτος πήρε τραγούδια από το ποντιακό ρεπερτόριο, τα έντυσε με τουρκικούς στίχους και προσπάθησε να τα παρουσιάσει ως τουρκική μουσική της Μαύρης Θάλασσας. Το ίδιο έγινε και με κουρδικά, αρμενικά και λαζικά τραγούδια.
Ο Μιχαηλίδης εξήγησε ότι αυτή δεν είναι απλή μουσική εξέλιξη. Είναι πολιτική ιδιοποίηση. Είναι προσπάθεια να σβηστεί η προέλευση, να αλλάξει η μνήμη και να ενταχθεί κάθε τοπική ταυτότητα στο τουρκικό αφήγημα.
Ιδιαίτερη σημασία είχε και η αναφορά του στο Κουρδικό. Ο ίδιος έζησε από κοντά απεργίες πείνας, διώξεις, καταστολή και συγκρούσεις σε κουρδικές γειτονιές της Κωνσταντινούπολης. Όπως είπε, εκεί κατάλαβε τι σημαίνει τουρκικό κράτος, αλλά και τι σημαίνει αντίσταση.
Στο γεωπολιτικό σκέλος, ο Νίκος Μιχαηλίδης εκτίμησε ότι οι εξελίξεις στη Μέση Ανατολή και ειδικά η αποδυνάμωση του Ιράν μπορεί να περιορίσουν σταδιακά τη σημασία της Τουρκίας για τη Δύση. Αυτό, όπως τόνισε, μπορεί να λειτουργήσει υπέρ της Ελλάδας και της Κύπρου. Όσο περιορίζεται ο ρόλος της Τουρκίας, τόσο αυξάνονται οι πιθανότητες για σταθερότητα στην Ανατολική Μεσόγειο.
Δεν δίστασε, πάντως, να πει ότι βλέπει το τελευταίο διάστημα μια πιο θετική στροφή στην ελληνική εξωτερική πολιτική απέναντι στην Τουρκία και στις συνεργασίες με σημαντικές χώρες της περιοχής, παρά την έντονη κριτική που έχει ασκήσει στην κυβέρνηση.
Στο τέλος, το μήνυμα του Νίκου Μιχαηλίδη προς τους νέους ήταν απλό αλλά ουσιαστικό: να αγαπούν τη γνώση, την επιστήμη, τη δουλειά, να βλέπουν τον κόσμο, αλλά να μένουν ριζωμένοι στην παράδοσή τους. Πόντιος, είπε με τον τρόπο του, δεν σημαίνει μόνο χορός και τραγούδι. Σημαίνει μνήμη, εργασία, παραγωγή, δημιουργία και μέλλον.
Το τελικό συμπέρασμα της συνέντευξης ήταν καθαρό και δυνατό: ο Πόντος δεν είναι παρελθόν. Είναι ζωντανή υπόθεση του Ελληνισμού. Και η Τουρκία, αν θέλει πραγματικά να γίνει κανονική χώρα, πρέπει να αλλάξει.
Να αναγνωρίσει τη Γενοκτονία. Να σεβαστεί τους λαούς και τις μειονότητες που ζουν στο εσωτερικό της. Να εγκαταλείψει τον επεκτατισμό. Να πάψει να χτίζει την ταυτότητά της πάνω στην άρνηση και στον φόβο. Γιατί όσο η Τουρκία αρνείται την Ιστορία, θα συνεχίσει να παράγει βία. Και όσο δεν αλλάζει η Τουρκία, δεν μπορεί να υπάρξει πραγματική ειρήνη στην περιοχή.