17 Μαρτίου 2004: 21 χρόνια μετά «το πογκρόμ του Μαρτίου» στο Κοσσυφοπέδιο

Σήμερα συμπληρώνονται εικοσιένα (21) χρόνια από τα τελευταία βίαια επεισόδια κατά του σερβικού πληθυσμού στο Κόσοβο. Στις 17 Μαρτίου του 2004, χιλιάδες Αλβανοί επιτέθηκαν σε σερβικούς θυλάκους στο Κόσοβο, πυρπολώντας σπίτια, εκκλησίες και μοναστήρια.

Αφορμή για την έξαρση της βίας ήταν ο πνιγμός, στον ποταμό Ίμπαρ, δύο παιδιών αλβανικής εθνότητας. Για το τραγικό αυτό γεγονός ενοχοποιήθηκαν Σέρβοι, που υποτίθεται ότι καταδίωκαν τα παιδιά, αναγκάζοντάς τα να καταφύγουν στο ποτάμι, όπου και πνίγηκαν. Οι έρευνες της UNMIK αργότερα απέδειξαν ότι επρόκειτο για ατύχημα και πως κανείς Σέρβος δεν ευθύνεται για το θάνατο των παιδιών.

Πώς ξεκίνησαν τα επεισόδια – Η αδυναμία της Διεθνούς Κοινότητας να αντιδράσει

Το βράδυ της 16η προς την 17η Μαρτίου 2004, στα αλβανικά ηλεκτρονικά μέσα ενημέρωσης εμφανίστηκε η πληροφορία ότι τρεις νεαροί Αλβανοί πνίγηκαν στον ποταμό Ίμπαρ, κοντά στη σερβική κοινότητα Ζούμπιν Πότοκ. Ένας φίλος τους κατάφερε να γλιτώσει. Σύμφωνα με την ίδια πληροφορία, αυτό συνέβη επειδή τα τρία αγόρια έτρεχαν να γλιτώσουν από Σέρβους που τους κυνηγούσαν.

Το σενάριο για την καταδίωξη των παιδιών κατασκεύασαν Αλβανοί δημοσιογράφοι και τοπικοί πολιτικοί ηγέτες, πείθοντας συγγενείς των θυμάτων και φίλους των παιδιών να ισχυριστούν ότι, Σέρβοι ευθύνονται για τον πνιγμό τους. Αργότερα, όλοι οι μάρτυρες ανακάλεσαν, δηλώνοντας ότι δεν θυμούνται τι ακριβώς συνέβη. Τα αλβανικά ΜΜΕ, αναπαράγοντας συστηματικά τις φήμες για τον πνιγμό των παιδιών, προκάλεσαν γενίκευση των επεισοδίων.

Οι 20.000 στρατιώτες της διεθνούς δύναμης (KFOR) φάνηκαν ανέτοιμοι να αποτρέψουν την έξαρση της βίας και η τότε σερβική κυβέρνηση κατηγόρησε το ΝΑΤΟ ότι επέδειξε ανοχή και επέτρεψε την εθνική κάθαρση του κεντρικού Κοσόβου.

Παρά τις ενδείξεις για σκηνοθετημένη “εξέγερση” των Αλβανών, κανένας από τους οργανωτές των επεισοδίων δεν λογοδότησε ενώπιον της δικαιοσύνης.

Σε πόρισμα της γερμανικής υπηρεσίας πληροφοριών (BND), που δημοσιοποιήθηκε μετά τα επεισόδια, αναφέρεται ότι τη βία οργάνωσαν, πολλές ημέρες πριν από τον πνιγμό των παιδιών, πρώην διοικητές του Απελευθερωτικού Στρατού των Αλβανών (UCK).

Το πόρισμα αυτό βασίζεται σε τηλεφωνικές συνομιλίες που κατέγραψε η BND μεταξύ του υψηλόβαθμου στελέχους του UCK Σαμεντίν Τσεζαΐρι και άλλων πρώην ανταρτών. Ο Σαμεντίν Τσεζαΐρι, γνωστός και ως “Κομαντάντ Χότζα”, πριν από τον πόλεμο στο Κόσοβο συμμετείχε σε εχθροπραξίες στην Τσετσενία και το Αφγανιστάν και το 2001 είχε οργανώσει τα ένοπλα επεισόδια στην ΠΓΔΜ.

Για “ενορχηστρωμένη και οργανωμένη εξέγερση” μίλησε και ο τότε γενικός γραμματέας το ΝΑΤΟ, Γιαπ ντε Χοπ Σέφερ, ενώ ο εκδότης της εφημερίδας του Κοσόβου “Koha Ditore”, Βέιτον Σουρόι, μίλησε για “ύποπτη ανοχή” της κυβέρνησης του Κοσόβου.

Κατά την διάρκεια των επεισοδίων, η δύναμη της KFOR δεν έβαλε εναντίον των εξεγερμένων διαδηλωτών, δεδομένου ότι δεν υπήρχε ανάλογο νομικό πλαίσιο. Στο σημείο αυτό αναφύεται το ερώτημα πώς αυτή η τεράστια, για τα δεδομένα του Κοσόβου δύναμη (KFOR, UN, UNMIK, Governmental Organizations, NGOs, κ.λπ…) πιάστηκε κυριολεκτικά στον ύπνο και δεν προέβλεψε την εξέγερση των Αλβανο-Κοσοβάρων.

Θύματα και Απώλειες

Περίπου 286 σερβικά σπίτια, πάνω από 35 εκκλησίες, μοναστήρια και νεκροταφεία καταστράφηκαν και πυρπολήθηκαν και περισσότεροι από 4.000 Σέρβοι εκδιώχθηκαν από το νότιο Κόσσοβο στη βία των ακραίων Αλβανών που ακολούθησε στις 17 και 18 Μαρτίου. Περίπου 51.000 συμμετέχοντες σε διαδηλώσεις σε τουλάχιστον 33 μεμονωμένες ταραχές που σημειώθηκαν σε 48 ώρες επιτέθηκαν σε Σέρβους σε όλο το Κοσσυφοπέδιο, συμπεριλαμβανομένης της περιοχή του Μετοχίου.

Σύμφωνα με τις πρώτες πληροφορίες, οκτώ Σέρβοι και 11 Αλβανοί σκοτώθηκαν – οι τελευταίοι σκοτώθηκαν σε αντιπαράθεση με την αμερικανική και τη γαλλική KFOR, η οποία προσπαθούσε να σταματήσει τη βία (τα στοιχεία είναι κυρίως Human Rights Watch), αλλά είναι αργότερα το Κέντρο Ανθρωπιστικού Δικαίου επιβεβαίωσε 23 θύματα, μεταξύ των οποίων δεν έχει εντοπίσει ακόμη Αλβανό από την Πρίστινα.

Σύμφωνα με τα στοιχεία που συνέλεξαν επιτόπιοι παρατηρητηές τους μήνες μετά τη βία του Μαρτίου, περίπου 170 Σέρβοι τραυματίστηκαν σοβαρά, εκ των οποίων 150 ξυλοκοπήθηκαν στα σπίτια τους, ενώ 20 δέχθηκαν επίθεση έξω. Περίπου 800 σπίτια Σερβικών, 90 Ασκαλί και δύο Αλβανών καταστράφηκαν ολοσχερώς ή υπέστησαν σοβαρές ζημιές και 36 ορθόδοξα θρησκευτικά κτίρια κατεδαφίστηκαν και κάηκαν.

Στις ταραχές καταστράφηκαν 72 οχήματα του ΟΗΕ. Η έκθεση του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ από τον Απρίλιο του 2004 αναφέρει ότι 954 άτομα τραυματίστηκαν στη βία του Μαρτίου, μεταξύ των οποίων 65 διεθνείς αστυνομικοί, 61 μέλη της KFOR και 58 μέλη της τότε Αστυνομικής Υπηρεσίας του Κοσσυφοπεδίου (KPS).

Κατά τις συμπλοκές των Αλβανών εξτρεμιστών με δυνάμεις της KFOR και την αστυνομία σκοτώθηκαν 11 Αλβανοί και τραυματίστηκαν 811, ενώ συνελήφθησαν 270 άτομα εκ των οποίων, αργότερα, οι 143 καταδικάστηκαν σε ποινές φυλάκισης πολλών ετών.

Η ατιμωρησία των ενόχων – Δικαστικές επιπλοκές

Σύμφωνα με στατιστικά στοιχεία της UNMIK από το 2008, απαγγέλθηκαν κατηγορίες κατά 242 ατόμων (206 ενώπιον τοπικών εισαγγελέων και 36 ενώπιον διεθνών εισαγγελέων) για τη βία του Μαρτίου, και επιπλέον, 157 άτομα κατηγορήθηκαν ενώπιον των δικαστηρίων για πλημμελήματα.

Οι διεθνείς δικαστές και εισαγγελείς ασχολήθηκαν κυρίως με υποθέσεις που αφορούσαν κατηγορίες για σοβαρότερα εγκλήματα όπως φόνο, απόπειρα ανθρωποκτονίας, υποκίνηση εθνικού μίσους και πρόκληση γενικού κινδύνου, ενώ ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων τα πιο συνηθισμένα αδικήματα ήταν η συμμετοχή σε πλήθος που διέπραξε έγκλημα και η κλοπή.

Οι δικαστικές διαδικασίες που βασίστηκαν σε αυτά τα κατηγορητήρια συνοδεύτηκαν από πολυάριθμα προβλήματα και δυσκολίες, όπως: η μη εμφάνιση μαρτύρων ενώπιον του δικαστηρίου, η αλλαγή καταθέσεων μαρτύρων σε σχέση με την ανακριτική διαδικασία, η καθυστέρηση της αστυνομίας στην υποβολή εκθέσεων, η καθυστέρηση της έναρξης της κύριας δίκης , μη συνυπολογίζοντας το εθνοτικό κίνητρο, επιβολή ελάχιστων ποινών ή ακόμη και ποινών κάτω από το προβλεπόμενο ελάχιστο, πολύ συχνά επιβολή ποινών με αναστολή κ.λπ.

Από το σύνολο των 399 κατηγορουμένων, οι 2008 καταδικάστηκαν μέχρι τον Απρίλιο του 301. Σύμφωνα με στοιχεία του ΟΑΣΕ, 86 άτομα καταδικάστηκαν σε ποινές φυλάκισης (συμπεριλαμβανομένων των ποινών με αναστολή) και η υψηλότερη ποινή φυλάκισης που επιβλήθηκε ήταν 16 χρόνια φυλάκιση.

Αντί Επιλόγου

Το πογκρόμ επεκτάθηκε εναντίον της πολιτιστικής κληρονομιάς των Σέρβων του Κοσόβου με την καταστροφή 35 εκκλησιών και τουλάχιστον 18 μνημείων μεγάλης πολιτιστικής κληρονομιάς. Εκτιμάται ότι 900 άνθρωποι ξυλοκοπήθηκαν ή τραυματίστηκαν, 935 κατοικίες κατακάηκαν, 3.870 κάτοικοι εκδιώχθηκαν από τις εστίες τους, 6 κωμοπόλεις και 10 χωριά υπέστησαν εθνοκάθαρση – κάτι στο οποίο αναφέρθησαν ακόμη και αξιωματούχοι διεθνών οργανισμών.

Ωστόσο – και αυτό είναι το χειρότερο – ουδείς συνελήφθη για τα επεισόδια αυτά. Και ήταν αυτά τα επεισόδια που οδήγησαν στην ουσιαστική εδαφική διχοτόμηση του Κοσόβου, με τους Σέρβους να συγκεντρώνονται στον Βορρά.

Η Χώρα μας πρέπει να έχει στραμμένη την προσοχή της στα συστατικά στοιχεία του “βαλκανικού πολυεθνικισμού” και να αναπτύξει εργαλεία ισχύος κι επιθετικής διπλωματίας για την τελέσφορη αντιμετώπισή του.